John Vandaele

Het kompas is stuk

2011-10-23T17:25:00+02:00

Zaterdag sprak boekdelen: de indignados ofte verontwaardigden leven in vele landen. De verontwaardiging over een systeem dat in zijn regelloosheid de geldgokkers toeliet om steenrijk te worden, ten koste van de meerderheid, komt eindelijk boven water. Twintig jaar na de val van de Berlijnse Muur komt het kapitalisme – het woord wordt niet meer geschuwd – onder vuur. Wat blijft erover van het model dat begin de jaren negentig met zoveel hoop en blinde eenzijdigheid op de rails werd gezet? Het communisme was ineengezakt, en dus triomfeerde het kapitalisme. De globalisering met zo vrij mogelijke markten voor kapitaal, goederen en diensten veroverde de wereld: het was het best denkbare systeem dat iedereen goed zou doen. En zie, er was groei, en heel wat ontwikkelingslanden grepen kansen en ze veranderden de machtsverhoudingen in de wereld. Maar terzelfdertijd groeide in de meeste landen steeds meer interne ongelijkheid, en wist het model het klimaatprobleem niet te herkennen, laat staan te voorkomen. En dan kwam er de financiële crash in het hart van het systeem en nu zitten we weer in de puree. Een puree die erg doet denken aan de jaren dertig. Het is niet dat daar niemand voor heeft gewaarschuwd. Historicus Eric Hobsbawm schreef in 1994: 'Diegenen die de Grote Depressie hebben meegemaakt, kunnen nauwelijks begrijpen waarom de principes van de totaal vrije markt, die zo in diskrediet waren geraakt, opnieuw de kop op staken aan het einde van de jaren tachtig en begin de jaren negentig. ' Ik nam het citaat op in het boek 'Arbeid zonder grenzen' dat ik in 1997 mee schreef op vraag van het Belgische middenveld, net als de volgende uitspraak van superspeculant George Soros: “Uit de geschiedenis blijkt dat financiële markten van tijd tot tijd instorten. Daar komen dan economische depressies en sociale onrust uit voort. Juist door zulke catastrofes zijn er regels gekomen en heeft men Centrale Banken opgericht. Stabiliteit komt pas tot stand als men daar een bewuste inspanning voor doet.” De citaten krijgen hun volle betekenis als je naar de voorbije twintig jaar kijkt. Globalisering heeft door de grote verschillen tussen landen geleid tot enorme onevenwichten (tussen China en de VS, tussen Noord- en zuid-Europa). Die verschillen leiden tot crisissen. Het geloof dat 'de markten' een goeie stuurman zijn van de wereldeconomie, liep klap na klap op. In de jaren negentig werden opkomende landen geteisterd door het 'af en aanflashen' van de markten. Uit die puinhopen ontstond de andersglobalistische beweging die evenzeer vragen stelde bij het marktfundamentalisme. En ze was niet alleen. Alexandre Lamfalussy, bankier en grondlegger van de ECB, zei ons daarover in 1997: “Het ene moment wil iedereen in Mexico zijn, het andere moment vlucht iedereen er weg. En het is niet dat de informatie er niet is: men wil ze niet zien.” De mens is niet louter het rationele wezen dat geheel onafhankelijk afweegt waar hij of zij zijn geld het best kan beleggen, het is ook een kuddedier dat mee holt met al die andere warme lijven... ook als die richting afgrond hollen. De huidige eurocrisis is meer van hetzelfde. Eerst wilde iedereen voluit aan Griekenland en Portugal lenen – aan ongeveer even goede voorwaarden als Duitsland – nu is het juist omgekeerd. Waarbij de markten uitlokken wat ze vrezen: door de zwakken een veel hogere rente aan te rekenen, zullen ze effectief hun schulden niet kunnen afbetalen. Daarom kon diezelfde Soros met recht en reden zeggen: de financiële markten drijven de wereld naar een tweede Grote Depressie en alleen regeringen kunnen dat tegenhouden door banken en staten onafhankelijk te maken van marktfinanciering. “De markten hebben niks gezien”, zuchtte zelfs Etienne Davignon onlangs. Het klimaatprobleem is zo mogelijk een nog groter marktfalen. Idem voor de groeiende inkomensongelijkheid die zelfdestructief is economisch (te weinig vraag) en sociaal (protest, xenofobie...). Kortom, het kompas van de globalisering is stuk. Hoe moet het dan verder nu? Persoonlijk heb ik altijd vragen gehad bij het naïeve geloof in de markt als enige kompas. Het is te simpel, het heeft bijna iets religieus. Ik geloof meer in een gemengd model met een grotere rol voor politiek, instellingen en samenlevingen: zij moeten het financieel-economische systeem zo bijsturen dat er meer stabiliteit is, en betere resultaten op sociaal en ecologisch vlak. De economie ten dienste van de grote meerderheid van de mensen. Dat is geen esthetisch model (het woord model is zelfs niet op zijn plaats): het is zoeken en tasten, het is opgetrokken uit spuug en zweet (en soms ook bloed, zo vrees ik) en het biedt geen vaste antwoorden die altijd en overal gelden. Toegegeven, de politiek oogt niet echt mooi dezer dagen. Het 27-koppige monster Europa en de o zo verdeelde VS lijken niet echt slagkrachtige beslissers. En ook van de G20 van leidende economieën hebben we de voorbije twee jaren niet veel meer gehoord. Het is ook niet gezegd dat we tot zinvolle coördinatie komen tussen staten – misschien wijzen de loden krachten die zoiets mogelijk maken in een andere richting – en dan ziet het er niet goed uit (voor het klimaat is dat nu al het geval) Maar er is geen alternatief, politiek speelt nu eenmaal een sleutelrol, ook al is die niet sexy of mooi om zien. Het gevoel leeft bovendien dat de politiek erg ver van de mensen staat en dat de banken en geldgokkers een voorkeursbehandeling krijgen. En dat de gewone man geofferd wordt op het altaar van de crisis. Dat is wat de indignados en de Wallstreetbezetters aanklagen. Trouwens, was een van de lonten van de Arabische lente ook al niet dat zovele mensen geen werk hadden? In Israel kloeg men het gebrek aan betaalbare woningen aan. En in India kwam men op eveneens straat om het corrupte bestuur aan te klagen. 2011 kan gezien worden als een jaar van protest – disparate ontevredenheid over wat het systeem te bieden heeft en hoe de politiek daarmee omgaat. Protestbewegingen op verschillende plekken laten zich inspireren door elkaar. Ze bieden geen alternatief model maar zetten wel druk in de goeie richting. Ik begrijp de ontevredenheid. In de politieke discussies ligt inderdaad weinig nadruk op werk, en werkcreatie – nochtans de toegangspoort tot kansen in het leven voor gewone mensen. Werk is slechts een afgeleide van groei: superlage rentes moeten hakkelende banken aanzetten tot kredietverlening en daar moet dan werk van komen. De socialistische markteconoom Hyman Minsky – die de crisis voorspelde – plaatste daar decennia lang vragen bij en suggereerde dat de staat zou optreden als tewerksteller van laatste instantie. Misschien moet dat inderdaad onderzocht worden. In India gebeurt het trouwens al. Hoe we de wereld opnieuw moeten opbouwen, nu het kompas stuk is, zullen we de komende jaren met zijn allen moeten uitzoeken. Dat wordt geen makkelijke zaak, zeker niet omdat de bevolkingen zelf vaak erg verdeeld zijn. Nationalisme en populisme tieren welig en dat bemoeilijkt dikwijls compromissen. In de huidige omstandigheden met een bij wijlen verlamde politiek kunnen ook bewegingen – al of niet via 'de straat' – mee de richting bepalen. Democratie heeft vele gezichten.

Beter laat dan nooit

2011-10-23T17:22:00+02:00

Het kan verkeren. Jaren lang was de Europese Commissie, waar nogal wat neoliberale fundamentalisten onderdak vonden, een hevige tegenstander van de Tobintaks, het troetelkindje van de andersglobalisten (de voorstanders dus van een meer sociale en milieuvriendelijke globalisering). Zo’n taks – aanvankelijk een belasting van 0,5 of 0,1 procent op het wisselen van geld – werd door de Commissie steevast afgedaan als technisch onhaalbaar, en schadelijk omdat hij het kapitaalverkeer, hoe laag hij ook was, zou belemmeren. En dat was per definitie slecht in het zakwoordenboekje van de neoliberale dogmatiek. Maar deze week bevestigde diezelfde Commissie dat ze een taks van 0.1 procent op alle financiële transacties wil. De Tobintaks werd in de jaren zeventig uitgevonden door de liberale economist en latere Nobelprijswinnaar James Tobin. Naar eigen zeggen wilde hij met de taks ‘een zandkorrel in de raderen van de geldmarkten gooien’ – lees: het eindeloos wisselen van geld met het oog op speculatieve winsten ontraden teneinde tot stabielere wisselkoersen te komen. Tobin suggereerde meteen ook om de opbrengst van de taks die in de miljarden dollars zou lopen, te gebruiken voor goede doelen zoals ontwikkelingssamenwerking. Toen evenwel eind de jaren zeventig het neoliberale getij opstak, verdronk Tobins idee: niets maar dan ook niets mocht de geheel vrije werking van de financiële markten belemmeren. Alleen op die manier, zo wilde het de neoliberale mantra, zou het geld optimaal besteed worden en zouden we de beste der werelden betreden. De Tobintaks kwam weer boven water toen dat dogma niet bleek te kloppen. In de jaren negentig werd het ene na het andere land geteisterd werd door financiële crisissen en altijd volgens hetzelfde schema: eerst wilden àlle beleggers in pakweg Thailand, Mexico of Rusland zijn, twee seconden later vluchtte iedereen er weer weg. Die bruuske koerswijzigingen veroorzaakten dan telkens monetaire maar vaak ook economische en sociale crisissen waarbij geregeld doden vielen. Na de pesocrisis in Mexico in 1994 stofte het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) de Tobintaks weer af: het was een middel om de markten te stabiliseren en een middel om de VN te financieren, vond de UNDP. Tijdens de Aziatische geldcrisis van 1997 richtte het Franse maandblad Le Monde Diplomatique de ngo ATTAC op: Action pour un Taxe sur les Transactions pour l’Aide au Citoyen. Het idee was simpel genoeg: belast het geld wisselen, en bij uitbreiding alle financiële transacties, en doe met de opbrengst ervan iets goeds voor de burgers. Dat idee bleek onweerstaanbaar voor wie een andere wereld wilde en zo werd de Tobintaks een van de meest populaire objectieven van de andersglobalisten. Ten gronde vonden die dat veel activiteiten van de opgezwollen financiële sector waar onnoemlijk veel meer geld gewisseld werd dan nodig voor de reële economie, niet alleen niks bijbrachten aan de samenleving, maar eigenlijk zelfs schadelijk waren omdat ze periodiek crisissen veroorzaken. Na de megacrisis van 2008 die de wereldeconomie aan de rand van de afgrond bracht, kan je niet anders dan besluiten dat die intuïtie nog zo verkeerd niet was. Het idee dat een Tobintaks de financiële sector kleiner zou maken, en reduceren tot haar maatschappelijk nuttige activiteiten, werd in 2009 zelfs overgenomen door Lord Adair Turner. En dat was de baas van de toezichthouder van de Londense city, het grootste financiële centrum ter wereld. Heel wat Belgische middenveldorganisaties streden jarenlang voor de Tobintaks. Bekroning van hun acties was de goedkeuring in het Belgische parlement van de zogenaamde Tobintakswet. Die houdt onder meer in dat België de taks zal invoeren zodra ook de andere Eurolanden het doen. Dat moment lijkt nu aan te breken, hoewel ‘Londen’ al liet weten dat het keihard zal vechten tegen de taks. Waarom herziet de Europese Commissie nu haar mening? Een reden is zeker dat de financiële sector, sinds de crash van 2008, ernstig heeft ingeboet aan lobbykracht. De hebzucht van de bankiers ligt tenslotte aan de basis van de crisis van 2008 en die veroorzaakte dan weer de eurocrisis. Commissievoorzitter Barroso zei het woensdag expliciet: de banken mogen best wel iets terugbetalen voor de massale steun die de overheden hen boden. Twee is dat de geloofwaardigheid van de geldjongens en hun neoliberale dogma’s ter discussie staat. De financiële markten zijn momenteel goed op weg om de euro in de vernieling te rijden. Daarbij doen ze constant aan selffullfilling prophecies: door de zwakke landen veel meer rente aan te rekenen, zorgen ze er zelf voor dat hun verwachting dat die zwakke landen hun schulden niet zullen kunnen betalen, ook bewaarheid wordt. ‘De geldmarkten drijven de wereld naar een volgende Grote Depressie’, schreef niemand minder dan superspeculant George Soros gisteren in de Financial Times. Alleen de regeringen kunnen dat met drastische maatregelen nog voorkomen, legde hij vervolgens uit. Keer op keer is de voorbije 20 jaar gebleken dat de geldmarkten massaal de bal misslaan. Het sprookje van maagdelijke geldmarkten die zo goed werken dat niets – en dus ook geen Tobintaks van 0,1 procent - hun werking mag verstoren, is verleden tijd. Drie is natuurlijk dat de Commissie geld nodig heeft terwijl de lidstaten zwaar de broeksriem moeten aanhalen. Het is in de eerste plaats voor zichzelf en de lidstaten – de verdeelsleutel is nog niet bekend - dat de Commissie een belasting op financiële transacties wil invoeren en dat maakt hem kennelijk al meteen iets beter haalbaar. Of een deel van de opbrengst van de Tobintaks zal gebruikt worden voor ontwikkelingssamenwerking of klimaatbeleid, is onduidelijk. Best mogelijk dat de andersglobalisten hier in het zand bijten. Ten vierde is het zo dat inkomen uit vermogen de voorbije jaren een groter deel van het nationaal inkomen ging uitmaken in de meeste EU-lidstaten. Een Tobintaks is een manier om dat inkomen ook meer te doen bijdragen. Tot slot helpt de keuze voor een van de lieverdjes van het linkse middenveld om het ietwat rechtse imago van deze Commissie wat op te poetsen.Die elementen vormen overigens ook de achtergrond waartegen een aantal voorstellen uit de nota van Elio Di Rupo kunnen worden geplaatst. De reactualisering van de taks op beurstransacties is een mini-Tobintaks op Belgisch niveau. Di Rupo wil ook de bankbijdrage zo aanpassen dat banken die hun activiteiten vooral toespitsen op spaarboekjes minder moeten bijdragen terwijl banken met meer risicovolle activiteiten meer moeten betalen. Dat strookt met de oproep van Lord Turner om de sociaal minder nuttige activiteiten van de geldsector weg te belasten.De invoering van een tijdelijke vermogensbelasting, de belasting op de meerwaarde van aandelen en de verhoging van de roerende voorheffing horen thuis onder het vierde argument: rechtvaardigheid en inkomensongelijkheid. Is België inderdaad zowat wereldkampioen inzake de belasting op arbeid, dan is dat niet het geval de belasting op kapitaal. Dat bijsturen, kan er mee voor zorgen dat België zijn relatief goeie rapport inzake inkomensongelijkheid, ook in tijden van draconische besparingen, kan behouden. Kapitaalinkomens situeren zich immers vooral aan de top van de inkomenspiramide. Vraag is natuurlijk wat er van Di Rupo’s voorstellen over blijft na afloop van de onderhandelingen. Hoe dan ook, het zijn bewogen tijden. In tijden van crisis passen mensen dikwijls hun wereldbeeld aan, en dus ook hun beleid. Na de crash van 1929 duurde het zeven jaar voor de Britse economist John Maynard Keynes het basiswerk schreef dat de naoorlogse politieke economie zou vormgeven. Wat er nu komt, weten we niet, maar het wedervaren van de Tobintaks wijst alvast op verschuivingen: wat tien jaar geleden ondenkbaar was, wordt nu mogelijk.

IMF moet eindelijk in de 21ste eeuw landen

2011-07-26T17:57:00+02:00

(verschenen in De Standaard op 30 juni 2011)

Dinsdag raakte bekend dat de Franse minister van financiën, Christine Lagarde, de nieuwe managing director van het Internationaal Muntfonds wordt. Bij die keuze en de manier waarop ze is gebeurd, zijn verschillende kanttekeningen te maken.

Het verkiezingsproces van de nieuwe IMF-baas kreeg dit keer meer media-aandacht dan ooit. We vernamen dat Lagarde de wereld rond reisde om belangrijke spelers te overtuigen. Didier Reynders liet weten dat hij de job niet zou weigeren. Agustin Carstens wierp zich op als tegenkandidaat en alternatief van de opkomende landen. De pro’s en con’s werden afgewogen en de cruciale rol die het Fonds speelt in tijden van crisis werd grondig besproken.

Die publieke aandacht is een goeie zaak want het is een belangrijke job. Hoe transparanter de invulling van zo’n baan verloopt, hoe beter. Die grotere aandacht had ongetwijfeld te maken met het groeiende besef dat het almaar minder evident wordt dat een Europeaan die topjob krijgt en dat onze macht dus in het geding is. Maar we vermoeden dat de grotere media-aandacht ook te maken had met de sensationele wijze waarop Lagarde’s voorganger, haar landgenoot Dominique Strauss-Kahn, zichzelf in de voet had geschoten. Een vettiger mediaverhaal is tenslotte amper te bedenken: ’s werelds topbankier die ten val komt door zijn (vermeende) onstilbare honger naar sex. Eens een mediatiek verhaal op zo’n manier werd opgestart, is het makkelijker om er blijvend aandacht aan te besteden. Als Lagarde het IMF in het nieuws wil houden, weet ze dus wat haar te doen staat (grapje!).

Wat hebben we nog geleerd uit deze episode? Dat de Verenigde Staten (VS) en de Europeanen het op een akkoordje hebben gegooid: Europa krijgt opnieuw de IMF-baas als de VS de Wereldbanktopper krijgen. Vermits de VS en de Europeanen samen goed zijn voor vijftig procent van de stemmen in het IMF, is er niks mogelijk zonder hen. Pure machtspolitiek dus. Het voornaamste argument dat de Europeanen bovenhaalden om het zestig jaar oude informele akkoord te verlengen, was dat er nu meer dan ooit een Europeaan nodig was aan het stuur van het IMF omdat het tegenwoordig vooral Europese landen zijn die geld lenen bij het Fonds.

Dat argument moet nogal wat ontwikkelingslanden ergeren. Die redenering zou immers weggelachen zijn in de periode 1980-2000 toen vooral Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse landen beroep deden op het Fonds. Stel je voor dat Mexico, Brazilië of Nigeria toen de topjob hadden geëist met als argument dat zij toch het meest moesten lenen bij het fonds! Het antwoord zou geweest zijn dat dit juist een reden was om hen die job niét te geven. Kwestie van de objectiviteit en onafhankelijkheid van het Fonds te bevorderen.

Opvallend was ook dat de zogenaamde opkomende landen allesbehalve eensgezind waren en Carstens amper steunden. Brazilië zou node een Mexicaanse kandidaat steunen omdat het zichzelf ziet als vaandeldrager van Latijns-Amerika. China zal niet snel een Indiase kandidaat helpen. En zo kunnen we nog een tijdje doorgaan. Het toont aan dat hoewel de BRIC’s dikwijls in één adem worden genoemd, ze daarom nog niet altijd dezelfde belangen en standpunten hebben. Als Europeaan zou ik verguld kunnen zijn dat opnieuw een van de ‘onzen’ het laken naar zich heeft toegehaald maar dat zou kortzichtig zijn.

Wie gelooft dat de wereld zoiets als een IMF kan gebruiken – een overlegforum waar de landen van deze wereld de wereldeconomie op een evenwichtige manier proberen te sturen – kan niet echt blij zijn met de keuze en de manier waarop ze is doorgeduwd. De zogenaamde ontwikkelingslanden – dat is vijf zesde van de werelbevolking – vragen immers al vele jaren om ook eens de IMF-baas te mogen leveren. Dat dit opnieuw niet is gebeurd, versterkt hun waarneming dat het Fonds een Westerse club is die dus Westerse belangen verdedigt. Vergeten we niet dat de Aziaten al in 1998 spraken over de oprichting van een Aziatisch Muntfonds omdat ze vonden dat het IMF tijdens de Aziatische financiële crisis al te dogmatisch optrad, en te zeer de Westerse belangen (Westerse banken, markttoegang voor Westerse bedrijven) verdedigde.

Deze benoeming kan die waarneming alleen maar versterken, ook al erkende Lagarde het belang van de opkomende landen door op ‘bedevaart’ te gaan naar Brasilia, New Delhi, Beijing en Moskou. Daar zou ze beloofd hebben versneld werk te zullen maken van een verdere democratisering van het Muntfonds. Inderdaad, democratisering. Ik kies het woord niet toevallig. Ervoor zorgen dat 15 procent van de wereldbevolking (het Westen plus Japan) niet langer meer dan 55 procent van de stemmen krijgt in een organisatie is een vorm van democratisering. De ontwikkelingslanden vinden het overigens hypocriet dat het Westen altijd de democratie verdedigt op nationaal niveau, maar zelden op internationaal niveau.

Macht afstaan, is nooit eenvoudig. Dat is des mensen. Maar nu landen door de globalisering steeds meer afhankelijk zijn van elkaars financieel en economisch beleid – toenemende interdepentie heet dat in het jargon – is een IMF dat door alle landen enigszins wordt vertrouwd, meer dan ooit noodzakelijk. Luidens artikel 1 van zijn oprichtingsacte is Fonds juist opgericht om “internationale monetaire samenwerking te bevorderen door een permanente instelling die de machinerie levert voor overleg en samenwerking over internationale monetaire problemen”.

Lagarde zou er dus goed aan doen haar beloften waar te maken. Dat kan door de ontwikkelingslanden meer zeggenschap te geven in het Fonds. Dat zal de instelling meteen ook minder dogmatisch maken want de ontwikkelingslanden hebben diverse visies over wat goed beleid is. Dat kan ook door te zorgen voor een benoemingsprocedure voor de IMF-baas met transparante regels die meer steunen op capaciteit dan op nationaliteit.

DSK laveerde het IMF door grootste hervorming in 60 jaar

2011-07-26T17:45:00+02:00

(verschenen in De Standaard op 20 mei 2011)

Zelden kwam het Internationaal Muntfonds zo prominent in het nieuws als de voorbije dagen. Dat had weinig te maken met de gewichtige kerntaak van het IMF als waakhond van de wereldeconomie en finale redder van landen met acute geldnood, maar des te meer met het zoveel ‘vettiger’ verhaal over de vermoedelijke strapatsen van zijn managing director, Dominique Strauss-Kahn.

Het nieuws sprak dan ook tot de verbeelding. Hoe kan een mens die diep inzicht heeft in de betekenis van macro-economische onevenwichten en begrotingstekorten, en de politieke machtsverschuivingen die daarmee gepaard gaan, plots – als hij, naakt uit de badkamer van zijn hotel komend, een vrouwe ontwaart - ontaarden in een wilde, door testosteron verblinde gorilla ? DSK’s gedrag, indien bevestigd, is een vlekje op het IMF-blazoen (en mogelijks op het hoteltapijt, vernemen we) maar de instelling zal natuurlijk haar werk blijven doen.

De zoektocht naar een vervanger voor DSK is, na zijn ontslag, al volop bezig. Gezocht wordt iemand die technische bagage en diep economisch inzicht combineert met politieke capaciteiten. Naar verluidt was Strauss-Kahn daar sterk in. Zo slaagde hij er mee in Duitsland te overtuigen Griekenland te helpen. In het intra-Europese schuldendossier, en vooral de rol van Duitsland daarin, kan het verdwijnen van DSK, het delicate evenwicht tussen Duitsland en de Zuidelijke landen van de Unie belasten. Die unieke combinatie van capaciteiten is niet evident. België heeft met Willy Kiekens zowat de meest geroutineerde directeur in de IMF-bestuursraad – meer dan tien jaar ervaring – die de techniciteit van de dossiers volledig beheerst. Maar Kiekens is een ambtenaar die recht van de Nationale Bank naar het IMF ging en dus geen politieke bagage heeft. Terwijl politieke ervaring en gewicht onontbeerlijk zijn voor deze topjob. Op bepaalde momenten moet je immers inpraten op kanseliers, premiers en presidenten.

Maar eerst moet duidelijk worden of de job überhaupt nog naar een Europeaan gaat. Die informele afspraak wordt immers al jaren gecontesteerd door de ontwikkelingslanden. Het Muntfonds maakt bovendien een transformatieproces door dat de opkomende landen meer stem moet geven in de instelling. De opkomende landen vertrouwen immers het IMF niet echt zolang ze er niet meer macht krijgen. Ze deden er de voorbije jaren alles aan om niet op het Fonds te moeten terugvallen in tijden van crisis (door enorme geldreserves op te stapelen en door onderlinge hulpafspraken te maken in Oost-Azië en Latijns-Amerika). Het Fonds stond dus voor de keuze: meer stem voor het Zuiden of nog meer legitimiteit en dus impact verliezen. Om die reden werd vorig jaar beslist dat 6 procent van de stemmen verschuift naar de dynamische opkomende landen – waarbij vooral kleine “oververtegenwoordigde” West-Europese landen als België en Nederland de rekening betalen.

In het IMF stemt het stemmenpercentage overeen met het geldbedrag dat een land in het Fonds brengt en dat is dan weer gebaseerd op het economische gewicht van een land. Dat laatste wordt berekend via redelijk obscure formules vermengd met een stevige dosis politiek. De stemmenoverdracht van 6 procent werd beslist in de G20 (Groep van 19 leidende economieën plus de EU) - handig want de kleine Europese landen zetelen niet in de G20. De VS voerden de forcing tegen de Europeanen in. Zo stelden ze de opkomende landen tevreden en bleef hun eigen veto makkelijk overeind.

Om belangrijke beslissingen te nemen is in het IMF 85 procent van de stemmen nodig. Vermits de VS 16.5 procent overhouden, behouden ze hun veto. België is in verhouding de grootste verliezer: we zakken van plaats 12 naar 18 en ons stemmenpercentage zakt van 2.12 naar 1.3 procent - een inlevering van bijna veertig procent. Nederland (van 2.37 naar 1.76 procent) beperkte het bloeden tot een kwart van zijn stemgewicht. Naar verluidt kreeg België in 1945, als beloning voor de levering van Congolees uranium voor de atoombommen waarmee Japan tot overgave werd gedwongen, meer dan waar het recht op had van de toen oppermachtige VS. Die bonus levert het nu terug in.

De stemmenverschuiving belet niet dat de rijke landen met een zesde van de wereldbevolking nog altijd 55 procent van de stemmen behouden. Toch is het de grootste verschuiving richting zuiden sinds 1945. Dat wordt kennelijk al zichtbaar in de standpunten van het Fonds. Het IMF sprak zich uit voor de stimulusprogramma’s van de VS en China, en erkent nu ook het nut van kapitaalcontroles. Dat was ondenkbaar in de jaren negentig. Strauss-Kahn gaf onlangs zelfs een speech waarin hij stelde dat “ongelijkheid landen kwetsbaarder maakt voor financiële crisissen, vooral in landen met een grote financiële sector. Onze research toont ook dat duurzame groei samenhangt met een meer gelijke inkomensverdeling. Dat geldt zowel in de rijke als de opkomende landen. We hebben dus beleid nodig dat ongelijkheid vermindert en een rechtvaardige verdeling van kansen en middelen verzekert. Sterke sociale opvangnetten gecombineerd met progressieve belastingen kunnen marktgedreven ongelijkheid tegengaan.” Niet echt taal waarmee het IMF leurde de voorbije decennia.

Dat was het uitzonderlijke van Strauss-Kahn: dat hij ernstig werd genomen door de geldjongens en tegelijkertijd een progressieve lijn kon vertolken. Hoe dan ook, het Fonds staat voor grote uitdagingen. ’s Werelds geldsysteem heeft net een bijna-doodervaring achter de rug en blijft labiel en omstreden (bijvoorbeeld de wisselkoersen). Een mondiaal muntsysteem bepaalt voor een stuk de regels van het globale economische spel en heeft invloed op de tewerkstelling, inflatie en fiannciële stabiliteit. Het Fonds is, samen met de G20, het forum waar al die zaken bij elkaar komen en waar toekomstkeuzes moeten worden gemaakt . Keuzes die hopelijk lijden tot een stabieler systeem dat alle landen voldoende kansen biedt. Wie DKS opvolgt, wacht dus een zware taak.

Ijverig maar arm

2011-07-26T17:40:00+02:00

(verschenen in De Standaard op 27 april 2011)

In Vlaanderen hoor je geregeld dat we het Duitse economische model moeten volgen. Dat model heeft zeker aantrekkelijke aspecten maar in de kern van zijn (export)succes zitten elementen die niet alleen onwenselijk zijn, maar ook onnavolgbaar: als iedereen ze doet, belanden we in een spiraal naar beneden.

Wat China op wereldschaal doet met de VS, doet Duitsland met Portugal, Ierland, Griekenland en Spanje (PIGS). Kort gezegd komt het hierop neer: en groot handelsoverschot opbouwen, met de opbrengst daarvan goedkoop krediet geven aan de VS (PIGS) waarmee dat land in een immobiliënzeepbel belandt, en Chinese (Duitse) producten kan blijven kopen. In de VS leidde dat tot de financiële crisis die de VS bestreden met nog meer geleend geld (maar dat kunnen alleen de VS). Toen de zeepbel in Griekenland, Portugal, Ierland of Spanje barstte, vroegen de geldmarkten veel hogere rente, waardoor in sommige gevallen de facto de toegang tot de geldmarkt werd afgesneden, en de EU ter hulp moest komen. Tot grote ontevredenheid van de Duitsland.

Het begint dus met Duitse export. Nu heeft Duitsland sinds 1952 een exportoverschot. Export en dus buitenlandse koopkracht was de manier om het land snel herop te bouwen – na de oorlog hadden de Duitsers zelf immers amper nog geld – en die exportplooi is er eigenlijk nooit meer uitgegaan maar recent is het land verhoudingsgewijze weer meer afhankelijk van export geworden. Hoe kon het dat doen? Waarom zijn de Duitse producenten zo competitief? Wat is dat Duitse model?

Er zijn verschillende dimensies. Ten eerste besteedt het land 2.82 procent van zijn inkomen aan onderzoek en ontwikkeling, het moet enkel de Scandinavische landen laten voorgaan. België haalt niet eens twee percent en scoort een derde lager. Het Duitse model is ook groen en groen heeft de toekomst als het om economie gaat. Dat heeft te maken met de sterke groene beweging die zich vertaalt in groen beleid. ‘Al in de vroege jaren negentig voerde de Duitse staat een beleid dat ons sterk maakte’, erkent ’s lands grootste windmolenproducent. Waar je gaat langs Duitse wegen, zie je Duitse windmolens bewegen. Toen wij terugkeerden uit het land zagen pas na een kleine 200km nabij drie schamele molens wieken “badend in het licht van de autostrades”. Ook Frans Dieryck van Essentia Vlaanderen vertelde ons onlangs dat we het milieubewustzijn van de Duitse bedrijven niet mogen onderschatten. Ook opvallend is er de aanpak van het technisch en beroepsonderwijs waar de voor de Duitse machinebouw onmisbare Facharbeiter wordt opgeleid: de drie jaar durende Lehre is een combinatie van school en werk op het bedrijf, waarbij de leerling-arbeider al een loon ontvangt. Onze indruk is dat het Vlaams/Belgische watervalsysteem waarbij technische en beroepsopleidingen als minderwaardig worden gezien in Duitsland minder steil is.

Maar essentieel voor de competitiviteit van de Duitse bedrijven was de loonbeheersing: tussen 2000 en 2008 bleven de reële lonen zo goed als vlak in Duitsland. ‘Dat was niet omdat onze CAO’s zwakker waren dan in andere landen,’ aldus Uwe Fink van IGMetall. ‘IGMetall hield zich minstens even goed als andere metaalbonden aan de Europese vakbondsafspraak om de lonen de inflatie en de productiviteitstoename te laten volgen.’ Het verschil is dat in Duitsland maar iets meer dan de helft van de bedrijven die CAO’s nog onderschrijven. Die erosie van de CAO’s begon met de hereniging toen men vond dat het geen goeie zaak zou zijn dat het minder productieve oosten met dezelfde CAO’s zou gaan werken. Dat betekent dat bijna de helft van de bedrijven hun loonbeleid individueel voeren. Vermits er in Duitsland geen algemeen bindend minimumloon is, is er ook geen bodem onder de lonen. Vroeger gold de werkloosheidsuitkering als een soort feitelijk minimumloon. Sinds de roodgroene regering in 2003-2005 de Hartzhervormingen invoerde, kunnen mensen moeilijker werk weigeren, hoe slecht het ook betaald is, zonder hun uitkering of een deel ervan te verliezen. De toenemende uitzendarbeid zorgt ervoor dat nu ook in bedrijven met CAO’s mensen makkelijk 30 tot 40 procent onder de CAO-lonen betaald worden. De vaste werknemer verdient als het ware 15 euro om de linkerdeur van de auto te monteren, de uitzendarbeider 8.5 euro voor de rechterdeur. Dat alles samen verklaart waarom in Duitsland een grote lage lonensector is gegroeid waar 6,5 miljoen mensen werken voor nettolonen van 4 tot 6 euro. Het verklaart ook waarom de lonen in Duitsland omzeggens vlak zijn gebleven. Het gevolg is dat de loonstukkost er zelfs daalde, terwijl die in Zuid-Europa met 15 tot 20 procent steeg.

De werkloosheid daalde in Duitsland van 10.5 procent naar 6.8 procent. In hoeverre dat aan de lage lonen ligt, is onduidelijk: als de economie groeit, daalt de werkloosheid altijd. Keerzijde is dat de armoede in Duitsland in dezelfde periode steeg van 12 naar 15 procent. Geen enkel Europees land komt in de buurt. Het aantal werkende armen verdubbelde. De ongelijkheid is sterk gestegen. Dat had andere gevolgen, berekende het Deutsches Institut für Wirtschaftforschung recent. Het grootste deel van de groei tussen 2004 en 2010 ging niet naar lonen, maar naar winst en opbrengsten voor zelfstandigen en vermogenden. Het loonaandeel in het nationaal inkomen zakte van 73 procent in 2000 naar 66 procent in 2007. Er was een duidelijke herverdeling ten voordele van inkomens uit vermogen en de hoogste inkomens. Die hebben dat extra-inkomen niet uitgegeven maar gespaard. Daardoor ging de heropleving van 2004 en 2008, anders dan normaal, niet gepaard met een toename van de binnenlandse consumptie. Duitsland was meer dan ooit afhankelijk van consumptie in andere landen, en dus van uitvoer.

Wie ervoor pleit de Duitse aanpak te volgen, pleit ervoor dat alle landen streven naar een handelsoverschot- wat per definitie onmogelijk is – en een opdrogen van de binnenlandse consumptie door loonmatiging en averechtse herverdeling. Dat leidt tot een spiraal naar beneden. Het nationalistische verhaal over luie Grieken en ijverige Duitsers laat dus heel wat buiten beeld, onvoorzichtige Duitse banken bijvoorbeeld. Telkens Duitsland de perifere landen helpt hun schulden af te betalen, helpt het ook zijn eigen banken. Er wordt vaak gezegd dat globalisering enorm drukt op de lonen van laaggeschoolden. Duitsland heeft die druk onverdund zijn werk laten doen met een grote inkomenskloof tot gevolg. Frankrijk en België wisten de trade off tussen tewerkstelling en ongelijkheid te vermijden via overheidstussenkomst: dienstencheques en de verlaging van de sociale bijdragen voor lage lonen. Dat heeft niet alleen sociale gevolgen; het is vooral evenwichtiger: onze aanpak is minder afhankelijk van export. Het is goed daaraan te denken als sommige Vlaamse actoren weer eens de Duitse trom roeren.

De Wever ziet de splinter (Cuba) maar niet de balk (China)

2011-07-26T17:33:00+02:00

(verschenen in De Standaard op 18 januari 2011)

Enkele dagen geleden ergerde Bart De Wever zich in DS aan het feit dat sp-a-er Steve Stevaert door een Revolution Rock-concert in Havana te organiseren, het regime in Cuba steunt. Zachtjes snerend, waagde De Wever zich nog ietsje verder met de stelling dat het politiek correcte links zo de vrije waarden ondergraaft en autoritaire regimes die duizenden mensen opsluiten, legitimeert. Links is fout bezig. Fatsoenlijk rechts, is De Wevers impliciete conclusie, doet zoiets niet.

Niet dat we per se Stevaert willen verdedigen, maar De Wevers redenering gaat wat kort door de bocht. De Wever voelt ergens aan dat zijn argumentatie mogelijks in de problemen komt in China “waar we toch ook veel zaken mee doen”, maar hij maakt er zich van af met de vraag of er “veel relevante mensen zijn die de Chinese dictatuur ook politiek vergoelijken en materieel ondersteunen?” Het hangt er maar van af wat je daaronder precies verstaat. Ik denk dat Wen of Hu liever geen Westerse politici met 'revolution rock'-plannen richting China zien komen. Zo revolutionair zijn ze in Beijing niet meer. Wat ze wel belangrijk vinden, al meer dan 25 jaar, zijn buitenlandse investeringen, en die zijn er massaal geweest. Ze hebben er – onder meer door de massale technologische input die ermee gepaard ging - mee toe bijgedragen dat China de economische gigant is, die het nu is.

En daar hebben rechtse politieke partijen - of rechts in het algemeen -een verantwoordelijkheid voor, een grotere verantwoordelijkheid dan “links”, durf ik eraan toe te voegen. Hoe dan? In de tweede helft van de jaren negentig pleitten onder meer een aantal sociaaldemocratische en andere eerder linkse partijen voor de opname van sociale clausules in de wereldhandelsakkoorden: een afspraak dus dat elk land dat die akkoorden ondertekent, bepaalde minimale sociale normen respecteert, zoals het verbod op kinderarbeid en dwangarbeid, en de vrijheid van (vak)vereniging. Wie wil meedraaien in de globalisering – zo was het idee - moet een paar sociale minima respecteren: een sociale bodem in de wereldeconomie.

De EU leek op het eerste zicht een hoofdrol te spelen in die eis maar door het interessante onderzoekswerk van professor Jan Orbie (UGent) weten we dat de regeringen Major en Kohl – op het moment dat het erom spande - een eensgezinde Europese actie in dat verband hebben belet. Twee rechtse regeringen dus. China was toen nog geen lid van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) – dat gebeurde pas in 2001 - maar indien zo'n clausule er was gekomen, zou lidmaatschap moeilijk zijn geweest. Vrijheid van vereniging is immers onbespreekbaar in China. Zonder WTO-lidmaatschap zou China nooit die massale toegang tot onze markten hebben gekregen, en dus ook niet zo aantrekkelijk geweest zijn als productieplatform voor multinationale ondernemingen. (Het gebrek aan dat recht op vereniging verklaart trouwens mee waarom China zo afhankelijk is van export: werknemers die zich niet kunnen verenigen, hebben lagere lonen en kunnen dus minder kopen wat ze zelf maken).

Waarom deden Kohl en Major dat? Ideologische overtuiging dat de wereldmarkt zo vrij mogelijk moet zijn? Mogelijks speelde dat bij de Britten. Maar er speelde nog iets anders. Om daar zicht op te krijgen, kom ik opnieuw met een onverdachte bron: Chris Morel, de vader van Marie-Rose Morel, ex-NVA, later Vlaams Belang, en momenteel, spijtig genoeg, ernstig ziek. Chris Morel stond mee aan de wieg van Shanghai Bell, in 1978 een van de allereerste joint ventures tussen een Westers bedrijf en een Chinees bedrijf. Shanghai Bell werd een groot succes en maakte telefooncentrales voor heel China. Morel vertelde op een VBO-bijeenkomst 'Investeren in China' in 2004 dat hij met Shanghai Bell "een olifant had helpen creëren die elk jaar 3 miljard dollar opbrengt voor de aandeelhouders, maar het werk van mijn kleinkinderen afneemt". En nog: "Wat zit er achter die stroom van investeringen naar China? De beurs. De beurs drijft het geld naar daar." Lees: de aandeelhouders roken winst en dus hogere dividenden in China met zijn oneindige voorraad geknevelde werknemers en dat bracht al die ondernemingen ertoe ginder te investeren. Dat zegt dus niet of een of andere Marxist, maar Chris Morel, een CEO die jarenlang in het hart van de globalisering heeft gewerkt.

Als ik me niet vergis, werpt Bart De Wevers partij N-VA zich graag op als rechts – “wat goed is voor VOKA, is goed voor ons”, is een quote die dezer dagen de ronde doet - en dus ook als de partij van de ondernemers en de beleggers. Morel zegt evenwel dat het die groep is die de investeringen naar China dreef, en zo mee de basis legde van deze autoritaire supermacht. Als De Wever dus bekommerd is om de verdediging van de vrijheid in de wereld, stelt zich de vraag wat het meest heeft bijgedragen tot het opnieuw respectabel maken van autoritair bestuur. De “nostalgische” steun van linkse Europeanen aan Cuba, of de massieve geldstroom richting China? Weinig discussie mogelijk: het “Chinese model” gooit hoge ogen bij veel ontwikkelingslanden, terwijl Cuba er stilaan aan denkt het Chinese model te kopiëren.

De Wevers benadering is dus op zijn minst eenzijdig. Als het gaat om de steun voor autoritaire regimes, is het wat badinerende toontje over links – en de impliciete suggestie dat rechts zoveel beter is in deze –niet noodzakelijk gesteund op een diepgaande kennis van zaken. En ja, Keep on rocking in the free world, van Neil Young is inderdaad een mooie song.